Hỏi: “Thưa bác sĩ, mỗi lần con bị bệnh là lại bỏ ăn, có khi cả ngày chỉ ăn được vài thìa. Tôi rất lo con không đủ chất và lâu hồi phục. Trẻ mắc bệnh không chịu ăn phải làm sao?”
Bác sĩ tư vấn:
Chào bạn. Trẻ ăn kém hoặc tạm thời bỏ ăn khi đang mắc bệnh là tình trạng khá thường gặp, đặc biệt khi trẻ bị sốt, nhiễm trùng đường hô hấp, nôn ói hoặc rối loạn tiêu hóa. Khi cơ thể mệt mỏi, trẻ có thể giảm cảm giác thèm ăn; một số triệu chứng như nghẹt mũi, đau họng, buồn nôn hay thay đổi vị giác cũng khiến việc ăn uống trở nên khó khăn hơn.
Điều quan trọng nhất lúc này không phải cố ép trẻ ăn thật nhiều, mà là theo dõi tình trạng bệnh, đảm bảo trẻ được cung cấp đủ dịch và từng bước đưa chế độ ăn trở lại phù hợp với khả năng dung nạp của trẻ.
1. Vì sao trẻ bị bệnh thường không muốn ăn?
Khi bị bệnh, trẻ thường mệt, khó chịu và ngủ nhiều hơn. Nếu có sốt hoặc nhiễm trùng, cảm giác thèm ăn cũng có thể giảm. Với trẻ bị nôn ói hoặc rối loạn tiêu hóa, việc ăn ít hơn trong thời gian ngắn đôi khi giúp hệ tiêu hóa giảm gánh nặng và dễ hồi phục hơn.
Ngoài ra, trẻ bị nghẹt mũi, ho hoặc đau họng có thể khó ăn vì vừa ăn vừa phải thở, nuốt cũng gây khó chịu. Một số trẻ sau khi khỏi bệnh vẫn tiếp tục ăn ít trong một thời gian do cơ thể chưa hoàn toàn hồi phục.
Vì vậy, cha mẹ không nên chỉ tập trung vào câu hỏi “Hôm nay con ăn được bao nhiêu?” mà cần quan sát tổng thể: trẻ có uống được không, có đi tiểu bình thường không, mức độ tỉnh táo thế nào và các triệu chứng bệnh có cải thiện hay không.
2. Trẻ bệnh bỏ ăn, cha mẹ nên ưu tiên điều gì?
Trước hết là đảm bảo trẻ đủ nước
Trong giai đoạn sốt, nôn ói, tiêu chảy hoặc nhiễm trùng hô hấp, nguy cơ mất nước cần được đặc biệt chú ý. Nếu trẻ chưa ăn được nhiều nhưng vẫn uống được và tình trạng toàn thân ổn định, cha mẹ có thể tiếp tục theo dõi và chăm sóc tại nhà theo hướng dẫn phù hợp.
Với trẻ còn bú mẹ, tiếp tục cho trẻ bú thường xuyên theo nhu cầu, trừ khi bác sĩ có hướng dẫn khác.
Với trẻ lớn hơn, nên cho trẻ uống từng lượng nhỏ nhưng nhiều lần trong ngày. Không nhất thiết phải bắt trẻ uống thật nhiều trong một lần, nhất là khi trẻ đang buồn nôn.
Nếu trẻ nôn nhiều hoặc tiêu chảy, bác sĩ có thể chỉ định dung dịch bù nước và điện giải phù hợp. Cha mẹ không nên tự thay thế bằng các loại nước uống nhiều đường hoặc đồ uống thể thao, vì chúng không phải lựa chọn phù hợp để xử trí mất nước do tiêu chảy ở trẻ.
Một dấu hiệu đơn giản để cha mẹ theo dõi là lượng nước tiểu: trẻ vẫn đi tiểu và làm ướt tã như thường là một dấu hiệu cho thấy việc cung cấp dịch đang tương đối đáp ứng nhu cầu.
3. Có nên ép trẻ ăn khi trẻ đang bệnh?
Không nên ép trẻ ăn bằng mọi cách.
Khi trẻ đang mệt, việc ép ăn có thể khiến trẻ sợ bữa ăn, căng thẳng và hình thành tâm lý chống đối khi ăn. Thay vào đó, cha mẹ có thể chia thành nhiều bữa nhỏ, cho trẻ ăn lượng vừa sức và tăng dần khi trẻ khỏe hơn.
Nếu trẻ chỉ ăn được vài thìa mỗi lần, hãy kiên nhẫn. Có thể cho trẻ ăn nhiều lần hơn thay vì cố gắng bắt trẻ hoàn thành một khẩu phần lớn.
Cha mẹ cũng có thể ưu tiên những món trẻ dễ ăn và từng yêu thích trước đây. Không nhất thiết phải ép trẻ chỉ ăn một vài món “ăn kiêng” nếu trẻ vẫn dung nạp tốt các thực phẩm khác.
Nguyên tắc nên nhớ là: trẻ ăn được bao nhiêu trong khả năng thì đáp ứng bấy nhiêu, sau đó tăng dần khi trẻ hồi phục.
4. Nên cho trẻ ăn gì khi đang ốm?
Tùy tuổi, bệnh lý và khả năng ăn uống của trẻ, cha mẹ có thể ưu tiên các món:
- Mềm, dễ nhai và dễ nuốt.
- Có độ ẩm cao, dễ ăn khi trẻ mệt.
- Có đủ nhóm chất thay vì chỉ tập trung vào một loại thực phẩm.
- Có khẩu vị quen thuộc với trẻ.
- Chia thành những phần nhỏ để trẻ không cảm thấy quá nhiều thức ăn trước mặt.
Với trẻ đã ăn dặm hoặc ăn cơm, có thể lựa chọn cháo, súp, cơm mềm hoặc các món phù hợp với khả năng nhai nuốt của trẻ. Khi trẻ bắt đầu khỏe lại, từ từ đưa chế độ ăn trở về bình thường.
Không nên vì trẻ đang bệnh mà kéo dài chế độ ăn quá đơn điệu trong nhiều ngày nếu trẻ đã có thể ăn đa dạng hơn.
5. Nếu trẻ nghẹt mũi, đau họng và khó ăn thì phải làm sao?
Đôi khi nguyên nhân trẻ bỏ ăn không nằm ở việc trẻ “không muốn ăn”, mà là ăn khiến trẻ khó chịu.
Chẳng hạn, trẻ nghẹt mũi sẽ khó thở khi bú hoặc ăn; trẻ đau họng có thể khó nuốt. Khi đó, cha mẹ nên tập trung làm trẻ dễ chịu hơn trước khi cho ăn.
Với trẻ nghẹt mũi, có thể sử dụng nước muối sinh lý phù hợp theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc nhân viên y tế. Làm thông thoáng mũi trước cữ bú hoặc bữa ăn có thể giúp trẻ dễ thở hơn.
Bên cạnh đó, cho trẻ nghỉ ngơi đầy đủ, giữ không gian yên tĩnh và tránh để trẻ hoạt động quá sức trong thời gian bệnh cũng giúp quá trình hồi phục thuận lợi hơn.
6. Sau khi khỏi bệnh, trẻ vẫn biếng ăn thì sao?
Đây cũng là vấn đề nhiều cha mẹ gặp phải.
Sau một đợt bệnh, trẻ có thể chưa lấy lại cảm giác ngon miệng ngay. Nếu hệ tiêu hóa từng bị ảnh hưởng, trẻ có thể mất thêm thời gian để trở lại thói quen ăn uống trước đó.
Lúc này, cha mẹ nên:
Thứ nhất, tăng dần lượng thức ăn.
Không cần ngay lập tức yêu cầu trẻ ăn bằng khẩu phần trước khi bệnh.
Thứ hai, ưu tiên thực phẩm giàu dinh dưỡng trong lượng ăn vừa phải.
Khi trẻ ăn ít, chất lượng khẩu phần càng quan trọng. Có thể kết hợp thực phẩm giàu protein, tinh bột, rau củ, chất béo phù hợp và các thực phẩm trẻ dung nạp tốt.
Thứ ba, duy trì nhiều bữa nhỏ nếu trẻ chưa thể ăn một lượng lớn.
Thứ tư, tạo lại cảm giác tích cực trong bữa ăn.
Bữa ăn nên diễn ra trong không khí thoải mái, hạn chế quát mắng, dọa nạt hoặc ép trẻ ăn. Việc để trẻ tham gia lựa chọn hoặc chuẩn bị những phần đơn giản của bữa ăn, phù hợp với độ tuổi, cũng có thể giúp trẻ hứng thú hơn.
Thứ năm, theo dõi sự phát triển của trẻ thay vì chỉ nhìn vào một vài bữa ăn.
Nếu trẻ ăn kém kéo dài, sút cân hoặc tăng trưởng không đạt như trước, nên đưa trẻ đi khám để đánh giá nguyên nhân thay vì tự ý sử dụng nhiều sản phẩm bổ sung cùng lúc.
7. Có cần bổ sung vitamin, kẽm hoặc men vi sinh cho trẻ không?
Đây là câu hỏi rất nhiều phụ huynh quan tâm.
Không phải cứ trẻ biếng ăn sau bệnh là chắc chắn thiếu vitamin hay khoáng chất. Việc bổ sung cần dựa vào tuổi, chế độ ăn, tình trạng sức khỏe và khi cần thiết là đánh giá của bác sĩ.
Một số tài liệu được tham khảo trong các bài viết trên đề cập đến vai trò của vi chất và men vi sinh trong chế độ chăm sóc trẻ sau bệnh. Tuy nhiên, cha mẹ không nên tự ý phối hợp nhiều loại vitamin, khoáng chất hoặc sản phẩm hỗ trợ tiêu hóa cho trẻ chỉ vì thấy trẻ ăn kém.
Nếu trẻ ăn uống kém kéo dài, tăng trưởng chậm hoặc thường xuyên rối loạn tiêu hóa, nên trao đổi với bác sĩ nhi khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để xác định trẻ thực sự cần bổ sung gì.
8. Khi nào trẻ bỏ ăn cần đưa đi khám?
Cha mẹ cần đặc biệt lưu ý nếu trẻ không chỉ ăn kém mà còn uống kém, hoặc xuất hiện các biểu hiện bất thường như:
- Trẻ rất lừ đừ, khó đánh thức hoặc có biểu hiện khác thường rõ rệt.
- Không uống được hoặc liên tục nôn, khiến trẻ không giữ được lượng dịch đã uống.
- Tiểu ít hơn rõ rệt so với bình thường hoặc có dấu hiệu nghi ngờ mất nước.
- Sốt kéo dài hoặc tình trạng bệnh ngày càng nặng.
- Khó thở, thở bất thường hoặc môi có biểu hiện tím tái.
- Đau nhiều, co giật hoặc xuất hiện triệu chứng khiến cha mẹ lo lắng.
- Trẻ sụt cân hoặc ăn uống kém kéo dài sau khi bệnh đã qua.
Đặc biệt, với trẻ nhỏ, trẻ sơ sinh hoặc trẻ có bệnh nền, ngưỡng đưa trẻ đi khám nên thấp hơn. Khi cha mẹ cảm thấy tình trạng của con không giống một đợt ốm thông thường, nên liên hệ cơ sở y tế để được đánh giá.
9. Cha mẹ nên nhớ gì khi trẻ bị bệnh và bỏ ăn?
Có thể tóm tắt thành 5 nguyên tắc:
Một là, điều trị nguyên nhân gây bệnh.
Không nên chỉ tìm cách “kích ăn” mà bỏ qua bệnh lý đang khiến trẻ mệt và chán ăn.
Hai là, ưu tiên bù đủ dịch.
Đặc biệt khi trẻ sốt, nôn ói hoặc tiêu chảy.
Ba là, không ép ăn.
Chia nhỏ bữa, chọn món dễ ăn và phù hợp với khả năng dung nạp của trẻ.
Bốn là, khi trẻ khỏe dần, đưa chế độ ăn trở lại từng bước.
Không cần nóng vội bắt trẻ ăn thật nhiều ngay sau khi vừa hết bệnh.
Năm là, theo dõi tình trạng toàn thân và sự phát triển của trẻ.
Một vài bữa ăn ít trong lúc bệnh thường không đáng lo bằng tình trạng trẻ uống kém, mất nước, lừ đừ hoặc biếng ăn kéo dài.
Tóm lại: Trẻ bị bệnh không chịu ăn là tình trạng thường gặp và không phải lúc nào cũng nguy hiểm. Trong giai đoạn này, cha mẹ nên ưu tiên điều trị bệnh, đảm bảo trẻ được cung cấp đủ dịch, cho ăn từng ít một và tuyệt đối tránh biến bữa ăn thành cuộc “đấu tranh”. Khi sức khỏe cải thiện, cảm giác thèm ăn của trẻ thường cũng sẽ dần trở lại. Nếu trẻ ăn uống kém kéo dài hoặc xuất hiện dấu hiệu bất thường, cần đưa trẻ đi khám để tìm nguyên nhân và có hướng xử trí phù hợp.
Lưu ý: Nội dung trên mang tính chất tham khảo và giáo dục sức khỏe, không thay thế việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị trực tiếp bởi bác sĩ.