Câu hỏi: “Thưa bác sĩ, tôi vô tình uống thuốc kháng sinh quá liều so với đơn được kê. Tôi khá lo lắng, không biết uống kháng sinh quá liều có nguy hiểm không và phải làm gì ngay lúc này?”
Bác sĩ tư vấn:
Uống thuốc kháng sinh quá liều là tình huống không nên chủ quan, nhưng mức độ nguy hiểm không giống nhau ở tất cả người bệnh. Nguy cơ phụ thuộc vào loại kháng sinh, hàm lượng đã uống, số lần dùng vượt liều, tuổi, cân nặng, chức năng gan – thận, bệnh lý nền và các thuốc khác đang sử dụng.
Trong nhiều trường hợp, một lần uống nhầm nhiều hơn liều được kê có thể chủ yếu gây buồn nôn, đau bụng, nôn hoặc tiêu chảy và không dẫn đến ngộ độc nghiêm trọng. Tuy nhiên, một số kháng sinh nếu sử dụng với liều cao có thể gây độc cho thần kinh, thận hoặc các cơ quan khác. Vì vậy, không nên tự đánh giá mức độ an toàn chỉ dựa vào việc hiện tại chưa có triệu chứng.
Uống kháng sinh quá liều có sao không?
Có thể có. Tuy nhiên, “quá liều” không đồng nghĩa với việc chắc chắn bị ngộ độc nặng.
Kháng sinh là nhóm thuốc rất đa dạng. Mỗi loại có đặc điểm dược lý và mức độ an toàn khác nhau. Chẳng hạn, có thuốc khi uống nhầm thêm một liều có thể chỉ gây rối loạn tiêu hóa thoáng qua; trong khi sử dụng quá mức một số thuốc khác, đặc biệt ở người suy thận hoặc người cao tuổi, có thể làm tăng nguy cơ tích lũy thuốc và xuất hiện độc tính.
Một số biểu hiện có thể gặp sau khi uống quá liều kháng sinh gồm:
- Buồn nôn, nôn.
- Đau bụng, khó chịu ở bụng.
- Tiêu chảy.
- Chán ăn.
- Đau đầu hoặc chóng mặt.
- Mệt mỏi.
- Phản ứng dị ứng như nổi mề đay, ngứa, sưng môi hoặc mặt.
- Trong trường hợp nặng có thể xuất hiện lú lẫn, co giật, khó thở, rối loạn ý thức hoặc các biểu hiện bất thường khác tùy loại thuốc.
Ngoài tác dụng trực tiếp của thuốc, việc sử dụng kháng sinh không đúng liều còn có thể làm ảnh hưởng đến hệ vi khuẩn bình thường trong đường ruột, từ đó gây rối loạn tiêu hóa.
Nếu lỡ uống kháng sinh quá liều, cần làm gì?
Việc đầu tiên là bình tĩnh và xác định chính xác loại thuốc đã uống.
Người bệnh hoặc người nhà nên kiểm tra ngay:
- Tên thuốc kháng sinh.
- Hàm lượng mỗi viên/gói/chai.
- Số lượng đã uống.
- Thời điểm uống.
- Liều bác sĩ kê thông thường.
- Tuổi và cân nặng của người bệnh, đặc biệt nếu là trẻ em.
- Các thuốc khác đã uống cùng thời điểm.
- Người bệnh có bệnh thận, bệnh gan hoặc bệnh lý nền nào hay không.
Nếu có thể, hãy giữ lại vỏ hộp, vỉ thuốc, chai thuốc hoặc đơn thuốc và mang theo khi đến cơ sở y tế. Những thông tin này giúp nhân viên y tế nhanh chóng xác định hoạt chất và đánh giá nguy cơ.
Không tự gây nôn
Một sai lầm thường gặp là cố móc họng hoặc dùng các biện pháp dân gian để làm người bệnh nôn ra thuốc.
Không nên tự gây nôn tại nhà, bởi người bệnh có thể bị sặc chất nôn vào đường hô hấp, đặc biệt khi đã buồn ngủ, lơ mơ hoặc giảm ý thức. Việc có cần can thiệp loại bỏ thuốc khỏi đường tiêu hóa hay không phải được nhân viên y tế đánh giá dựa trên loại thuốc, lượng thuốc và thời gian đã uống.
Không tự uống thuốc “giải độc”
Hiện không có một loại thuốc hay thức uống nào có thể dùng chung cho mọi trường hợp uống quá liều kháng sinh.
Không nên tự ý sử dụng thêm thuốc lợi tiểu, thuốc giải độc, thuốc cầm tiêu chảy, thuốc chống nôn hoặc các loại nước, thực phẩm với mục đích “đẩy thuốc ra khỏi cơ thể”.
Trong một số trường hợp ngộ độc thuốc, bệnh viện có thể cân nhắc các biện pháp như than hoạt tính hoặc những phương pháp hỗ trợ khác. Tuy nhiên, việc này phải dựa trên từng trường hợp cụ thể, không nên tự thực hiện tại nhà.
Khi nào cần đưa người bệnh đi cấp cứu?
Nếu người bệnh uống nhầm một lượng lớn kháng sinh, không xác định được đã uống bao nhiêu hoặc xuất hiện bất kỳ dấu hiệu bất thường đáng kể nào, cần liên hệ cơ sở y tế để được đánh giá.
Đặc biệt, cần đưa người bệnh đến khoa cấp cứu ngay khi xuất hiện:
- Khó thở, thở bất thường.
- Sưng môi, sưng lưỡi, sưng họng hoặc phù mặt.
- Nổi mề đay toàn thân kèm khó thở hoặc choáng.
- Lơ mơ, gọi khó đáp ứng hoặc mất ý thức.
- Co giật.
- Nôn liên tục hoặc không thể uống được nước.
- Đau bụng dữ dội.
- Tiêu chảy nhiều hoặc có dấu hiệu mất nước.
- Tiểu ít bất thường hoặc không tiểu.
- Chóng mặt nhiều, ngất hoặc tình trạng sức khỏe xấu đi nhanh chóng.
Nếu người bệnh bất tỉnh nhưng vẫn còn thở, cần đặt ở tư thế an toàn, theo dõi hô hấp và nhanh chóng gọi cấp cứu. Nếu người bệnh ngừng thở hoặc không có dấu hiệu tuần hoàn, cần thực hiện hồi sức tim phổi theo hướng dẫn cấp cứu và chờ nhân viên y tế.
Không nên chờ đến khi có triệu chứng nặng mới tìm kiếm trợ giúp, bởi một số trường hợp quá liều ban đầu chưa biểu hiện rõ ràng.
Nếu chỉ uống nhầm thêm một liều thì có nguy hiểm không?
Đây là câu hỏi rất thường gặp.
Nếu một người trưởng thành khỏe mạnh vô tình uống nhầm thêm một liều của loại kháng sinh đang được kê, nguy cơ ngộ độc nghiêm trọng trong nhiều trường hợp là không cao. Tuy nhiên, không thể kết luận an toàn chỉ dựa vào số viên thuốc.
Bác sĩ cần biết tên và hàm lượng kháng sinh, số lượng đã uống, thời gian uống và tình trạng sức khỏe của người bệnh mới có thể đánh giá tương đối chính xác.
Ví dụ, người có chức năng thận suy giảm có thể đào thải một số thuốc kém hơn người bình thường. Trẻ em cũng cần được đánh giá đặc biệt vì liều thuốc thường được tính theo cân nặng và khoảng an toàn có thể khác người lớn.
Vì vậy, nếu phát hiện uống nhầm liều, người bệnh nên liên hệ bác sĩ hoặc dược sĩ để được hướng dẫn về liều tiếp theo, thay vì tự ý bỏ hoàn toàn hoặc uống bù.
Có cần bỏ liều kháng sinh tiếp theo không?
Không nên tự quyết định.
Việc có tiếp tục liều kế tiếp hay điều chỉnh lịch dùng thuốc phụ thuộc vào loại kháng sinh, mức độ quá liều và thời điểm đã uống.
Chẳng hạn, nếu người bệnh vừa uống nhầm gấp đôi một liều và tự ý bỏ thêm nhiều liều tiếp theo, nồng độ thuốc có thể trở nên không phù hợp với kế hoạch điều trị ban đầu. Ngược lại, với một số trường hợp quá liều đáng kể, bác sĩ có thể yêu cầu tạm ngừng thuốc và theo dõi.
Do đó, không tự uống thêm để “bù”, cũng không tự ngừng cả liệu trình khi chưa được nhân viên y tế hướng dẫn.
Uống nhiều nước có giúp đào thải kháng sinh nhanh hơn không?
Không nên hiểu rằng uống thật nhiều nước sẽ “rửa” hoặc giải độc kháng sinh.
Người bệnh có thể uống nước với lượng phù hợp nếu tỉnh táo, không nôn và không có chống chỉ định về lượng dịch. Tuy nhiên, ép uống một lượng nước rất lớn không phải là phương pháp điều trị quá liều thuốc.
Đặc biệt, người có bệnh tim, bệnh thận hoặc một số tình trạng bệnh lý khác có thể cần hạn chế lượng nước đưa vào. Vì vậy, không nên cố uống thật nhiều nước với mục đích làm thuốc nhanh chóng ra khỏi cơ thể.
Trẻ em uống nhầm kháng sinh quá liều cần xử trí thế nào?
Trẻ em cần được đặc biệt thận trọng khi uống nhầm thuốc.
Liều kháng sinh ở trẻ thường được tính dựa trên cân nặng, tuổi và tình trạng bệnh, vì vậy cùng một số lượng viên thuốc nhưng mức độ phơi nhiễm trên mỗi kg cân nặng có thể rất khác nhau giữa trẻ và người lớn.
Nếu trẻ uống nhầm thuốc, cha mẹ nên:
- Giữ lại vỏ hộp, vỉ thuốc hoặc chai thuốc.
- Xác định tên và hàm lượng thuốc.
- Ước tính số lượng thuốc trẻ có thể đã uống.
- Ghi nhớ thời điểm trẻ uống thuốc.
- Không tự gây nôn.
- Không tự cho trẻ uống thuốc khác để “giải độc”.
- Liên hệ cơ sở y tế hoặc đưa trẻ đi khám nếu lượng thuốc không rõ, đã uống nhiều hoặc trẻ xuất hiện bất kỳ dấu hiệu bất thường nào.
Đặc biệt không nên chờ trẻ xuất hiện triệu chứng nặng mới đưa đi cấp cứu nếu nghi ngờ trẻ đã uống một lượng thuốc đáng kể.
Uống kháng sinh quá liều có gây kháng thuốc không?
Cần phân biệt ngộ độc do dùng quá liều một lần với sử dụng kháng sinh không hợp lý kéo dài.
Kháng thuốc là vấn đề liên quan đến việc vi khuẩn thích nghi với tác động của thuốc. Sử dụng kháng sinh không đúng chỉ định, dùng không phù hợp hoặc sử dụng không hợp lý có thể góp phần thúc đẩy tình trạng kháng kháng sinh.
Vì vậy, người bệnh không nên tự mua kháng sinh để điều trị cảm cúm, ho, đau họng hoặc các bệnh nhiễm virus khi chưa được bác sĩ đánh giá. Cũng không nên dùng thuốc còn thừa từ lần điều trị trước hoặc dùng đơn thuốc của người khác.
Làm thế nào để tránh uống nhầm hoặc quá liều kháng sinh?
Để hạn chế sai sót khi sử dụng thuốc, người bệnh nên:
- Dùng thuốc đúng tên, đúng hàm lượng và đúng số lần theo đơn.
- Đọc kỹ hướng dẫn trước khi uống.
- Không tự tăng liều vì nghĩ rằng uống nhiều sẽ nhanh khỏi.
- Không tự uống bù nếu quên liều mà chưa biết cách xử lý.
- Sử dụng hộp chia thuốc nếu phải uống nhiều loại thuốc trong ngày.
- Để thuốc xa tầm tay trẻ em.
- Không dùng thuốc của người khác.
- Không sử dụng kháng sinh còn thừa cho một bệnh khác.
- Thông báo cho bác sĩ tất cả thuốc đang sử dụng, bao gồm thuốc kê đơn, không kê đơn và thực phẩm bổ sung.
- Người cao tuổi hoặc người có nhiều loại thuốc nên có người thân hỗ trợ kiểm tra lịch uống thuốc để hạn chế nhầm liều.
Lời khuyên của bác sĩ
Nếu bạn vừa uống nhầm kháng sinh quá liều, trước hết không nên hoảng sợ nhưng cũng không nên tự xử trí bằng cách gây nôn hoặc uống các loại “thuốc giải độc”.
Hãy kiểm tra chính xác tên thuốc, hàm lượng, số lượng đã uống và thời điểm uống, sau đó liên hệ bác sĩ hoặc cơ sở y tế để được đánh giá. Nếu người bệnh có khó thở, phù mặt hoặc họng, co giật, rối loạn ý thức, ngất, nôn liên tục hoặc tình trạng xấu đi nhanh chóng, cần đưa đến cơ sở cấp cứu ngay.
Quan trọng hơn, kháng sinh cần được sử dụng đúng thuốc, đúng liều, đúng khoảng cách giữa các lần dùng và đúng thời gian điều trị theo chỉ định của bác sĩ. Không tự ý tăng liều để mong bệnh khỏi nhanh hơn, đồng thời không tự ý ngừng thuốc hoặc thay đổi phác đồ điều trị.
Mỗi loại kháng sinh có đặc điểm và nguy cơ quá liều khác nhau. Vì vậy, nếu xảy ra tình huống uống nhầm thuốc, thông tin chính xác về loại thuốc và lượng thuốc đã sử dụng là yếu tố rất quan trọng để nhân viên y tế quyết định cách xử trí phù hợp.