Hỏi: Thưa bác sĩ, gần đây tôi thường bị đau ở vùng bụng phía trên rốn, ngay dưới xương ức. Có lúc chỉ âm ỉ, nhưng đôi khi đau kèm đầy bụng, buồn nôn hoặc ợ chua. Xin hỏi đau vùng thượng vị có sao không và khi nào cần đi khám?
Bác sĩ tư vấn:
Đau vùng thượng vị là triệu chứng khá thường gặp. Vùng thượng vị nằm ở phần bụng phía trên rốn, ngay dưới xương ức và giữa hai bên bờ sườn. Đây là khu vực có nhiều cơ quan quan trọng như dạ dày, tá tràng, gan, túi mật và tuyến tụy nên cảm giác đau tại đây không phải lúc nào cũng xuất phát từ dạ dày.
Trong một số trường hợp, đau thượng vị chỉ liên quan đến ăn uống như ăn quá nhiều, ăn nhanh, sử dụng nhiều đồ cay nóng, dầu mỡ hoặc bị đầy hơi, khó tiêu. Tuy nhiên, nếu cơn đau kéo dài, tái diễn hoặc đi kèm các triệu chứng bất thường khác, đây có thể là biểu hiện của bệnh lý tiêu hóa, gan mật, tụy và hiếm khi là bệnh lý tim mạch cần được phát hiện sớm.
Đau vùng thượng vị có thể do những nguyên nhân nào?
1. Viêm dạ dày, loét dạ dày – tá tràng
Đây là một trong những nguyên nhân thường gặp. Người bệnh có thể cảm thấy đau âm ỉ, nóng rát hoặc cồn cào ở vùng thượng vị. Cơn đau đôi khi liên quan đến thời điểm ăn uống, chẳng hạn xuất hiện khi đói hoặc sau khi ăn.
Một số trường hợp còn có biểu hiện đầy bụng, ợ hơi, buồn nôn, chán ăn hoặc nôn. Viêm loét dạ dày – tá tràng có thể liên quan đến nhiễm vi khuẩn H. pylori, sử dụng kéo dài một số thuốc giảm đau chống viêm hoặc chế độ ăn uống, sinh hoạt không phù hợp.
2. Trào ngược dạ dày – thực quản
Khi dịch axit từ dạ dày thường xuyên trào ngược lên thực quản, người bệnh có thể xuất hiện cảm giác nóng rát vùng thượng vị hoặc sau xương ức. Triệu chứng thường rõ hơn sau ăn, khi nằm hoặc vào ban đêm.
Ợ chua, ợ hơi, cảm giác chua hoặc nóng ở cổ họng, buồn nôn cũng có thể xuất hiện kèm theo.
3. Khó tiêu, đầy hơi
Không phải mọi trường hợp đau thượng vị đều do bệnh lý. Ăn quá no, ăn nhanh, sử dụng thực phẩm nhiều chất béo, đồ cay nóng hoặc những thực phẩm cơ thể khó dung nạp có thể gây khó tiêu, sinh nhiều hơi và làm xuất hiện cảm giác tức hoặc đau vùng thượng vị.
Nếu nguyên nhân chỉ là rối loạn tiêu hóa tạm thời, triệu chứng thường giảm dần sau khi nghỉ ngơi và điều chỉnh chế độ ăn.
4. Bệnh lý túi mật và đường mật
Sỏi túi mật hoặc viêm túi mật cũng có thể gây đau ở vùng thượng vị, mặc dù vị trí đau thường gặp hơn là vùng hạ sườn phải.
Cơn đau có thể xuất hiện sau ăn, đặc biệt sau những bữa ăn nhiều chất béo, kèm theo buồn nôn hoặc nôn. Nếu có sốt, vàng da hoặc đau tăng nhanh, người bệnh cần được khám sớm.
5. Viêm tụy
Viêm tụy cấp là nguyên nhân cần đặc biệt lưu ý vì bệnh có thể diễn biến nhanh và nghiêm trọng. Người bệnh thường có cơn đau vùng thượng vị đột ngột, dữ dội, kéo dài và có thể lan ra sau lưng.
Đau có thể đi kèm nôn nhiều, chướng bụng, sốt hoặc tình trạng mệt mỏi rõ rệt. Khi có những biểu hiện này, không nên tự điều trị tại nhà mà cần đến cơ sở y tế để được đánh giá.
6. Một số bệnh lý nghiêm trọng khác
Đau vùng thượng vị kéo dài hoặc tái phát không nên mặc định là “đau dạ dày”. Trong một số trường hợp, triệu chứng có thể liên quan đến tổn thương nghiêm trọng của hệ tiêu hóa.
Đặc biệt, đau dai dẳng kèm chán ăn, sụt cân không chủ ý, thiếu máu, nôn ói hoặc xuất huyết tiêu hóa cần được kiểm tra để tìm nguyên nhân, trong đó có thể phải loại trừ các bệnh lý dạ dày nghiêm trọng.
Ngoài ra, một số người mắc bệnh tim mạch, đặc biệt là nhồi máu cơ tim, có thể biểu hiện đau hoặc tức vùng thượng vị thay vì đau ngực điển hình. Vì vậy, không nên xem mọi cơn đau ở vị trí này đều là bệnh dạ dày.
Đau vùng thượng vị khi nào là nguy hiểm?
Mức độ nguy hiểm không thể chỉ đánh giá dựa vào vị trí đau mà cần xem xét cường độ, thời gian đau và các triệu chứng đi kèm.
Bạn nên đi khám sớm nếu đau thượng vị kéo dài, thường xuyên tái phát hoặc ảnh hưởng đến ăn uống, giấc ngủ và sinh hoạt hằng ngày.
Cần đến cơ sở y tế ngay nếu xuất hiện một trong các dấu hiệu cảnh báo sau:
- Đau thượng vị dữ dội, xuất hiện đột ngột hoặc đau liên tục không giảm.
- Đau kèm khó thở, tức ngực, vã mồ hôi lạnh, chóng mặt hoặc ngất.
- Đau lan ra lưng, vai hoặc các vị trí khác.
- Nôn nhiều hoặc nôn ra máu.
- Đi ngoài phân đen hoặc có máu.
- Sốt cao kèm đau bụng.
- Vàng da, vàng mắt.
- Sụt cân không rõ nguyên nhân, chán ăn kéo dài.
- Khó nuốt hoặc cảm giác thức ăn bị nghẹn.
- Bụng chướng nhiều, đau tăng nhanh hoặc bụng trở nên cứng.
Đặc biệt, đau thượng vị dữ dội kèm khó thở, tức ngực, vã mồ hôi hoặc choáng/ngất cần được xử trí cấp cứu, vì không thể loại trừ các bệnh lý tim mạch nguy hiểm.
Có thể làm gì khi đau thượng vị nhẹ?
Nếu cơn đau nhẹ và chưa có dấu hiệu cảnh báo, trước mắt có thể nghỉ ngơi, uống nước từng ngụm nhỏ và theo dõi diễn biến triệu chứng. Nên ăn thành nhiều bữa nhỏ, lựa chọn thức ăn mềm, dễ tiêu và tránh ăn quá nhiều trong một lần.
Bạn cũng nên hạn chế rượu bia, thuốc lá, cà phê, thức ăn quá cay, nhiều dầu mỡ hoặc những thực phẩm thường khiến bản thân khó chịu. Nếu có triệu chứng trào ngược, không nên nằm ngay sau khi ăn.
Có thể chườm ấm nhẹ vùng bụng nếu cảm thấy dễ chịu hơn. Tuy nhiên, đây chỉ là biện pháp hỗ trợ và không thay thế việc tìm nguyên nhân khi triệu chứng kéo dài hoặc tái phát.
Đặc biệt, không nên tự ý sử dụng thuốc giảm đau chống viêm để che lấp triệu chứng, vì một số thuốc có thể làm tổn thương niêm mạc dạ dày và làm tình trạng loét hoặc xuất huyết tiêu hóa nặng hơn.
Khi nào cần kiểm tra dạ dày?
Nếu đau thượng vị lặp đi lặp lại, bác sĩ có thể cần khai thác đặc điểm cơn đau, chế độ ăn uống, tiền sử bệnh và các thuốc đang sử dụng. Tùy trường hợp, người bệnh có thể được chỉ định xét nghiệm tìm H. pylori, xét nghiệm máu, siêu âm hoặc nội soi dạ dày để xác định nguyên nhân.
Không nên tự kết luận rằng mình bị viêm loét dạ dày chỉ dựa vào vị trí đau. Việc điều trị cần dựa trên nguyên nhân cụ thể; chẳng hạn, trường hợp có nhiễm H. pylori sẽ có hướng xử trí khác với trào ngược dạ dày hoặc bệnh lý túi mật, tụy.
Tóm lại, đau vùng thượng vị có thể chỉ là tình trạng khó tiêu, đầy hơi hoặc kích ứng tiêu hóa tạm thời, nhưng cũng có thể là dấu hiệu của viêm loét dạ dày – tá tràng, trào ngược, bệnh lý túi mật, viêm tụy hoặc một số bệnh lý nghiêm trọng khác. Nếu cơn đau kéo dài, tái diễn hoặc xuất hiện các dấu hiệu bất thường như nôn ra máu, phân đen, vàng da, sụt cân, đau dữ dội, khó thở hay tức ngực, người bệnh cần được khám và xử trí kịp thời thay vì tự điều trị tại nhà.