Cho con bú tưởng chừng là việc tự nhiên nhưng với nhiều bà mẹ, đặc biệt là người lần đầu sinh con, việc bế trẻ và đặt trẻ vào đúng vị trí để bú có thể không đơn giản. Tư thế bú không phù hợp có thể khiến trẻ khó ngậm bắt vú, bú không hiệu quả, dễ nuốt nhiều không khí, ho hoặc sặc trong khi bú. Người mẹ cũng có thể gặp tình trạng đau đầu ti, nứt đầu ti, căng tức hoặc khó chịu khi cho con bú.
Ngược lại, khi mẹ và bé tìm được tư thế phù hợp, trẻ có thể ngậm bắt vú dễ dàng hơn, nhận sữa hiệu quả và mẹ cũng thoải mái hơn trong suốt cữ bú. Không có một tư thế duy nhất phù hợp với tất cả mẹ và bé. Tùy tuổi của trẻ, tình trạng sau sinh, cách tiết sữa, hình thể của mẹ và hoàn cảnh cho bú, mẹ có thể lựa chọn hoặc thay đổi nhiều tư thế khác nhau.
Thế nào là tư thế cho con bú đúng?
Dù lựa chọn tư thế nào, mẹ nên ưu tiên một số nguyên tắc cơ bản.
Trước hết, đầu, cổ và thân mình của trẻ cần được giữ tương đối thẳng, tránh để đầu quay sang một bên trong khi cơ thể lại nằm theo hướng khác. Với trẻ nhỏ, mẹ cần nâng đỡ không chỉ phần đầu và cổ mà cả vai, lưng và mông để cơ thể bé được ổn định.
Trẻ nên quay mặt về phía bầu ngực, cơ thể áp sát mẹ. Tốt nhất là để bụng trẻ hướng vào bụng mẹ, mặt đối diện với vú và mũi nằm ngang với núm vú. Khi đó, trẻ không cần phải vặn cổ hoặc xoay người để tìm vú.
Một lỗi thường gặp là mẹ để trẻ nằm ngửa, chỉ xoay đầu về phía ngực. Tư thế này có thể khiến trẻ khó chịu, khó ngậm bắt vú và tạo tư thế không thuận lợi cho vùng cổ.
Mẹ cũng nên chọn chỗ ngồi hoặc nằm có điểm tựa, sử dụng gối hoặc đệm khi cần thiết. Việc phải cúi người hoặc gồng vai trong suốt cữ bú dễ khiến mẹ đau mỏi, nhất là khi mỗi lần cho bú kéo dài khá lâu.
Dấu hiệu cho thấy trẻ đang bú đúng cách
Bên cạnh việc quan sát tư thế của toàn thân, mẹ có thể nhận biết trẻ đã ngậm bắt vú tốt thông qua một số dấu hiệu.
Khi bắt vú đúng, miệng trẻ thường mở rộng, môi hướng ra ngoài và trẻ không chỉ ngậm phần núm vú mà còn ngậm một phần lớn quầng vú. Cằm trẻ áp vào vú mẹ nhưng mũi vẫn có khoảng trống để hô hấp.
Trong lúc bú, trẻ có nhịp mút tương đối đều và mẹ có thể nghe thấy tiếng nuốt sữa. Mẹ không nên cảm thấy đau nhói hoặc đau kéo dài ở đầu ti trong suốt cữ bú. Nếu trẻ liên tục tuột vú, phát ra tiếng chóp chép, ho, sặc hoặc mẹ bị đau đầu ti, có thể cần điều chỉnh lại vị trí hoặc khớp ngậm.
1. Tư thế ôm nôi truyền thống
Đây là một trong những tư thế phổ biến nhất và thường được nhiều mẹ lựa chọn khi cho trẻ bú.
Mẹ ngồi thẳng trên ghế hoặc giường, tốt nhất có điểm tựa phía sau. Trẻ được đặt nằm nghiêng trong lòng mẹ, đầu tựa vào vùng cánh tay hoặc khuỷu tay ở phía bên bầu ngực đang cho bú. Thân người trẻ hướng về phía mẹ, bụng áp vào bụng mẹ.
Mẹ dùng cánh tay để nâng đỡ đầu, cổ và thân trẻ, đồng thời dùng tay còn lại hỗ trợ bầu vú nếu cần. Khi trẻ bắt đầu ngậm vú, mẹ kiểm tra để bảo đảm tai, vai và hông của trẻ nằm tương đối trên cùng một trục.
Tư thế này tương đối thuận tiện và dễ áp dụng trong sinh hoạt hằng ngày. Tuy nhiên, với mẹ vừa sinh mổ, việc đặt trẻ nằm ngang phía trước bụng có thể gây áp lực hoặc khiến vùng vết mổ khó chịu.
2. Tư thế ôm nôi ngược
Tư thế ôm nôi ngược khá giống ôm nôi truyền thống nhưng cách dùng tay để nâng đỡ trẻ được thay đổi.
Nếu trẻ bú bên ngực phải, mẹ có thể dùng tay trái để đỡ đầu và cổ trẻ; tay phải hỗ trợ bầu vú. Cách bế này giúp mẹ kiểm soát phần đầu của trẻ tốt hơn, từ đó dễ đưa miệng trẻ đến đúng vị trí để bắt vú.
Đây có thể là lựa chọn hữu ích khi mẹ mới tập cho trẻ bú, đặc biệt với trẻ sơ sinh còn nhỏ hoặc gặp khó khăn trong việc ngậm bắt vú.
3. Tư thế ôm bóng bầu dục
Ở tư thế này, trẻ được đặt ở bên hông mẹ, nằm dưới cánh tay cùng phía với bên ngực đang cho bú. Chân trẻ hướng về phía sau lưng mẹ, đầu và cổ được bàn tay mẹ nâng đỡ.
Ưu điểm của tư thế ôm bóng bầu dục là phần thân trẻ không nằm đè lên vùng bụng phía trước của mẹ. Vì vậy, tư thế này thường được cân nhắc ở phụ nữ sau sinh mổ hoặc những trường hợp mẹ muốn tránh để trẻ tỳ lên vùng bụng.
Tư thế này cũng có thể thuận tiện với mẹ có bầu ngực lớn hoặc khi cần kiểm soát đầu và cổ trẻ tốt hơn.
4. Tư thế nằm nghiêng cho con bú
Mẹ nằm nghiêng sang một bên, đặt trẻ nằm nghiêng đối diện và hướng mặt về phía bầu ngực. Cơ thể trẻ cần được giữ sát mẹ, bụng hướng về phía bụng mẹ và tai, vai, hông nằm trên cùng một đường tương đối thẳng.
Mẹ có thể dùng tay hỗ trợ lưng hoặc cơ thể trẻ trong khi bắt vú. Gối có thể được sử dụng để mẹ tựa đầu hoặc lưng nhưng cần chú ý không để gối, chăn hoặc vật mềm che sát mặt trẻ.
Tư thế nằm nghiêng thường tạo cảm giác dễ chịu khi mẹ cần nghỉ ngơi, đặc biệt trong những cữ bú ban đêm hoặc khi mẹ còn đau, khó chịu sau sinh. Tuy nhiên, mẹ cần đặc biệt chú ý an toàn khi cho trẻ bú ở tư thế này và không nên để trẻ ngủ cùng trong môi trường có nguy cơ bị che kín đường thở.
5. Tư thế ngả lưng
Tư thế ngả lưng, còn được gọi là tư thế nuôi con bằng sữa mẹ theo sinh lý tự nhiên, cho phép mẹ hơi ngả người ra sau thay vì ngồi hoàn toàn thẳng.
Mẹ có thể sử dụng gối hoặc đệm để nâng đỡ lưng. Trẻ nằm sấp trên người mẹ, đầu quay về phía ngực. Khi được đặt đúng vị trí, trẻ có thể sử dụng các phản xạ tự nhiên để tìm và tiếp cận vú mẹ.
Tư thế này tạo sự tiếp xúc da kề da giữa mẹ và bé, đồng thời giúp mẹ thư giãn hơn. Mẹ vẫn cần quan sát trẻ và hỗ trợ khi cần thiết, đặc biệt trong những lần đầu thực hiện.
6. Tư thế cho con bú sau sinh mổ
Sau sinh mổ, mẹ thường cần tránh những tư thế khiến trẻ tỳ trực tiếp lên vùng bụng hoặc vết mổ.
Trong trường hợp này, tư thế ôm bóng bầu dục hoặc nằm nghiêng có thể phù hợp hơn tùy tình trạng của mẹ. Mẹ nên chọn cách bế giúp cơ thể được thư giãn, không phải gồng bụng hoặc cúi người về phía trước.
Điều quan trọng không phải cố gắng duy trì một tư thế cố định mà là tìm vị trí giúp mẹ ít đau, trẻ vẫn được nâng đỡ tốt và có thể ngậm bắt vú thuận lợi.
7. Tư thế gấu túi Koala
Ở tư thế này, trẻ được đặt ở tư thế tương đối thẳng đứng trên đùi hoặc cơ thể mẹ, mặt hướng về phía bầu ngực.
Tư thế có thể được cân nhắc khi trẻ đã có khả năng kiểm soát đầu và thân mình tốt hơn. Mẹ cần luôn hỗ trợ trẻ và bảo đảm đường thở thông thoáng.
Không nên áp dụng tư thế đứng hoặc ngồi thẳng một cách tùy tiện cho trẻ sơ sinh nếu mẹ chưa được hướng dẫn cách nâng đỡ phù hợp.
8. Tư thế khom người cho trẻ bú
Đây là cách mẹ cúi người về phía trẻ để đưa bầu ngực đến gần miệng trẻ. Tuy nhiên, tư thế này không phải lựa chọn tối ưu nếu phải duy trì lâu vì mẹ dễ mỏi lưng, cổ và vai.
Nếu sử dụng, mẹ nên bảo đảm trẻ vẫn được nâng đỡ đầy đủ và không bị vặn cổ. Về lâu dài, nên điều chỉnh vị trí của mẹ và trẻ thay vì để mẹ liên tục cúi người xuống.
9. Cho trẻ bú khi sử dụng địu
Một số mẹ có thể cho trẻ bú trong địu khi cần di chuyển hoặc chăm sóc trẻ trong lúc làm việc khác. Tuy nhiên, đây là tư thế đòi hỏi sự cẩn trọng cao.
Trẻ phải được đặt đúng vị trí, mặt và mũi không bị vải hoặc cơ thể mẹ che kín. Mẹ cần quan sát đường thở của trẻ trong suốt thời gian bú, không để cằm trẻ bị ép sát vào ngực theo tư thế có thể gây khó thở.
Với trẻ sơ sinh còn nhỏ hoặc chưa kiểm soát tốt đầu cổ, mẹ cần đặc biệt thận trọng và chỉ thực hiện khi đã nắm rõ cách sử dụng địu an toàn.
10. Tư thế cho trẻ sinh đôi bú cùng lúc
Với mẹ có hai trẻ sinh đôi, có thể lựa chọn cách đặt hai bé ở hai bên cơ thể và sử dụng tư thế tương tự ôm bóng bầu dục, hoặc kết hợp những tư thế khác tùy điều kiện.
Mẹ nên sử dụng gối hỗ trợ nếu cần để giảm áp lực lên tay và vai. Hai trẻ cần được kiểm tra riêng về tư thế, khớp ngậm và khả năng bú.
Trong giai đoạn đầu, nếu mẹ cảm thấy khó kiểm soát cùng lúc hai trẻ, có thể cho từng bé bú riêng để tập trung điều chỉnh khớp ngậm trước khi chuyển sang bú song song.
11. Dùng tay hỗ trợ bầu vú khi cho trẻ bú
Khi bầu vú lớn, trẻ còn nhỏ hoặc khó bắt vú, mẹ có thể dùng tay nâng đỡ bầu vú để giúp núm vú hướng về phía miệng trẻ.
Cách hỗ trợ cần nhẹ nhàng, tránh bóp hoặc ép mạnh vào bầu vú. Mẹ nên đưa núm vú về phía mũi trẻ trước khi trẻ há miệng rộng, sau đó đưa trẻ sát vào vú thay vì đẩy vú vào miệng trẻ.
Những lỗi mẹ nên tránh khi cho con bú
Một số sai sót tưởng như nhỏ nhưng có thể làm việc bú trở nên khó khăn hơn.
Để trẻ chỉ quay đầu về phía vú: Cơ thể trẻ nên hướng về phía mẹ thay vì nằm ngửa rồi xoay cổ sang một bên.
Không nâng đỡ toàn thân trẻ: Với trẻ sơ sinh, mẹ cần hỗ trợ đầu, cổ, vai, lưng và mông phù hợp.
Để trẻ quá xa cơ thể mẹ: Khoảng cách quá xa khiến mẹ phải kéo hoặc nghiêng người về phía trẻ, đồng thời trẻ khó duy trì khớp ngậm.
Chỉ để trẻ ngậm núm vú: Trẻ cần ngậm một phần lớn quầng vú để tạo khớp ngậm hiệu quả hơn.
Cố định một tư thế dù mẹ hoặc bé không thoải mái: Không có tư thế nào bắt buộc phải áp dụng trong mọi trường hợp. Mẹ có thể thay đổi để tìm vị trí phù hợp.
Cho bú khi mẹ quá buồn ngủ: Nếu mẹ có nguy cơ ngủ quên, cần đặc biệt chú ý môi trường xung quanh và đưa trẻ về vị trí ngủ an toàn sau khi cữ bú kết thúc.
Làm gì nếu trẻ thường xuyên ho hoặc sặc khi bú?
Nếu trẻ thỉnh thoảng ho hoặc sặc nhẹ trong lúc bú, mẹ có thể tạm dừng, giữ trẻ ở tư thế phù hợp và quan sát tình trạng hô hấp trước khi tiếp tục.
Mẹ cũng nên kiểm tra lại khớp ngậm và tư thế của trẻ. Một số trẻ có thể gặp khó khăn khi sữa xuống quá nhanh, khiến trẻ chưa kịp phối hợp động tác mút, nuốt và thở.
Tuy nhiên, nếu trẻ thường xuyên sặc, tím tái, khó thở, ho nhiều khi bú, nôn ói nhiều, bú kém hoặc có biểu hiện tăng cân không đạt, cha mẹ nên đưa trẻ đi khám để được đánh giá nguyên nhân. Không nên chỉ tự thay đổi tư thế mà bỏ qua những dấu hiệu bất thường kéo dài.
Mẹo giúp cữ bú thoải mái hơn
Trước khi bắt đầu, mẹ nên chuẩn bị một vị trí yên tĩnh và có điểm tựa. Gối hoặc đệm có thể được sử dụng để giảm áp lực lên cánh tay, vai và lưng.
Mẹ nên đưa trẻ đến gần bầu ngực thay vì cúi người hoặc đưa người về phía trẻ. Khi trẻ bắt đầu há miệng rộng, mẹ đưa trẻ sát vào vú để trẻ bắt vú sâu hơn.
Trong quá trình bú, mẹ nên quan sát cả mẹ và bé. Nếu trẻ liên tục tuột vú, phát ra tiếng động bất thường khi bú hoặc mẹ bị đau đầu ti, hãy dừng lại và điều chỉnh lại tư thế, thay vì cố gắng tiếp tục trong tư thế không phù hợp.
Khi nào cần nhờ nhân viên y tế hỗ trợ?
Mẹ nên tìm kiếm sự tư vấn của bác sĩ, nữ hộ sinh hoặc chuyên gia hỗ trợ nuôi con bằng sữa mẹ nếu đã điều chỉnh tư thế nhưng trẻ vẫn khó bắt vú, bú rất lâu mà dường như không nhận đủ sữa, thường xuyên ho hoặc sặc khi bú, hoặc mẹ bị đau đầu ti kéo dài.
Việc được quan sát trực tiếp một cữ bú có thể giúp xác định chính xác vấn đề nằm ở tư thế, khớp ngậm, cách nâng đỡ trẻ hay yếu tố khác.
Kết luận
Cho con bú đúng tư thế không có nghĩa là mẹ phải ghi nhớ một tư thế duy nhất. Điều quan trọng là đầu, cổ và thân trẻ được giữ thẳng; cơ thể trẻ hướng về phía mẹ; bụng trẻ áp sát bụng mẹ; mặt quay về phía vú; trẻ được nâng đỡ đầy đủ và có khớp ngậm phù hợp.
Mẹ có thể thử ôm nôi, ôm nôi ngược, ôm bóng bầu dục, nằm nghiêng, ngả lưng hoặc các tư thế khác để tìm lựa chọn phù hợp nhất. Khi cả mẹ và bé đều thoải mái, trẻ bú hiệu quả và mẹ không bị đau, đó thường là dấu hiệu cho thấy tư thế đang được thực hiện tốt.