Blog

AIDS là giai đoạn nào trong quá trình nhiễm HIV?

Bạn đọc hỏi: “Thưa bác sĩ, AIDS là giai đoạn nào trong quá trình nhiễm HIV? Làm thế nào nhận biết một người nhiễm HIV đã chuyển sang AIDS?”

Bác sĩ giải đáp:

AIDS là giai đoạn tiến triển nặng nhất của tình trạng nhiễm HIV, xảy ra khi virus HIV đã gây suy giảm nghiêm trọng hệ thống miễn dịch. Đây là giai đoạn người bệnh có nguy cơ cao mắc các nhiễm trùng cơ hội, một số bệnh ung thư và các biến chứng nghiêm trọng khác.

Tuy nhiên, cần hiểu rằng nhiễm HIV không đồng nghĩa với AIDS. Một người được xác định nhiễm HIV có thể duy trì sức khỏe tốt trong nhiều năm nếu được phát hiện sớm và điều trị thuốc kháng virus (ARV) đều đặn. Ngược lại, HIV không được điều trị hoặc điều trị không hiệu quả có thể tiến triển thành bệnh HIV giai đoạn nặng và AIDS.

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), AIDS xảy ra ở giai đoạn tiến triển nhất của nhiễm HIV. Ở người lớn và thanh thiếu niên, tình trạng bệnh HIV tiến triển được xác định khi số lượng tế bào CD4 dưới 200 tế bào/mm³ hoặc xuất hiện bệnh lý thuộc giai đoạn 3 hoặc 4 theo phân loại lâm sàng của WHO.

HIV tiến triển qua những giai đoạn nào?

Diễn biến nhiễm HIV không giống nhau hoàn toàn ở tất cả mọi người. Nếu không được điều trị, bệnh thường tiến triển qua các thời kỳ từ nhiễm HIV cấp tính, giai đoạn không triệu chứng hoặc ít triệu chứng, đến suy giảm miễn dịch tiến triển và cuối cùng có thể là AIDS.

1. Giai đoạn nhiễm HIV cấp tính

Đây là thời kỳ sớm sau khi virus xâm nhập cơ thể. HIV nhân lên nhanh chóng và số lượng virus trong máu có thể tăng cao.

Một số người xuất hiện các biểu hiện giống một đợt nhiễm virus thông thường như:

  • Sốt.
  • Mệt mỏi.
  • Đau họng.
  • Đau cơ, đau khớp.
  • Đau đầu.
  • Phát ban.
  • Sưng hạch bạch huyết.
  • Đổ mồ hôi.
  • Buồn nôn hoặc tiêu chảy.

Tuy nhiên, không phải tất cả người mới nhiễm HIV đều có triệu chứng. Những biểu hiện trên cũng không đặc hiệu cho HIV nên không thể dựa vào triệu chứng để khẳng định một người có nhiễm HIV hay không.

Xét nghiệm HIV mới là phương pháp quan trọng để xác định tình trạng nhiễm, với thời điểm xét nghiệm phù hợp tùy loại xét nghiệm và thời gian kể từ lần phơi nhiễm.

2. Giai đoạn nhiễm HIV mạn tính

Sau giai đoạn cấp tính, người nhiễm HIV có thể bước vào thời kỳ mạn tính với rất ít hoặc không có triệu chứng rõ ràng.

Điều này dễ khiến người bệnh nghĩ rằng mình hoàn toàn khỏe mạnh. Tuy nhiên, nếu không điều trị, HIV vẫn tiếp tục tác động lên hệ miễn dịch, đặc biệt là các tế bào lympho T CD4.

Thời gian tiến triển của HIV rất khác nhau giữa từng người. WHO cho biết nếu không được chẩn đoán và điều trị, các biểu hiện bệnh liên quan HIV có thể xuất hiện sau khoảng 5–10 năm hoặc sớm hơn; thời gian từ khi nhiễm HIV đến khi được chẩn đoán AIDS thường khoảng 10–15 năm nhưng có thể dài hơn.

Ngược lại, người được điều trị ARV hiệu quả có thể kiểm soát virus, duy trì hoặc phục hồi chức năng miễn dịch và tránh tiến triển đến AIDS.

3. Giai đoạn suy giảm miễn dịch tiến triển

Khi HIV tiếp tục làm suy giảm chức năng miễn dịch, người bệnh có thể bắt đầu mắc các bệnh nhiễm trùng thường xuyên hơn hoặc kéo dài hơn.

Một số biểu hiện có thể gặp gồm:

  • Sụt cân không chủ ý.
  • Sốt kéo dài hoặc tái diễn.
  • Đổ mồ hôi ban đêm.
  • Tiêu chảy kéo dài.
  • Nhiễm trùng đường hô hấp tái diễn.
  • Nhiễm nấm miệng hoặc các nhiễm nấm khác.
  • Hạch bạch huyết kéo dài.
  • Các vấn đề về da và niêm mạc.
  • Nhiễm trùng tái phát hoặc diễn biến nặng hơn bình thường.

Tuy nhiên, những biểu hiện này không đồng nghĩa chắc chắn người bệnh đã mắc AIDS. Bác sĩ cần đánh giá tổng thể, kết hợp xét nghiệm CD4, tải lượng HIV và tình trạng lâm sàng để xác định mức độ bệnh.

Vậy AIDS chính xác là giai đoạn nào?

AIDS là giai đoạn tiến triển nhất của nhiễm HIV, khi hệ miễn dịch bị suy giảm nghiêm trọng và người bệnh có nguy cơ cao xuất hiện các bệnh nhiễm trùng cơ hội hoặc bệnh lý liên quan HIV.

Theo tiêu chuẩn được sử dụng rộng rãi, một người nhiễm HIV có thể được xác định mắc AIDS khi:

  • Số lượng tế bào CD4 dưới 200 tế bào/mm³ máu, hoặc
  • Xuất hiện một bệnh lý được xác định là bệnh lý chỉ điểm AIDS, ngay cả khi CD4 chưa dưới 200 tế bào/mm³.

Vì vậy, không nên hiểu rằng chỉ khi CD4 dưới 200 tế bào/mm³ thì mới có thể chẩn đoán AIDS. Việc xuất hiện một bệnh lý chỉ điểm AIDS cũng có ý nghĩa quan trọng trong phân loại bệnh.

WHO sử dụng khái niệm bệnh HIV tiến triển (Advanced HIV Disease – AHD) ở người lớn và thanh thiếu niên để chỉ tình trạng CD4 dưới 200 tế bào/mm³ hoặc có bệnh lý thuộc giai đoạn lâm sàng 3 hoặc 4. Đây là nhóm người có nguy cơ cao gặp biến chứng nặng và tử vong nếu không được chăm sóc, điều trị thích hợp.

Người mắc AIDS có thể gặp những bệnh gì?

Khi hệ miễn dịch suy yếu nghiêm trọng, cơ thể khó kiểm soát những tác nhân gây bệnh mà người có hệ miễn dịch bình thường thường có thể chống lại.

Các nhiễm trùng cơ hội có thể gặp gồm:

  • Lao.
  • Viêm phổi do Pneumocystis jirovecii.
  • Nhiễm nấm Candida thực quản.
  • Nhiễm Toxoplasma não.
  • Nhiễm Cryptococcus, trong đó có viêm màng não do Cryptococcus.
  • Nhiễm Cytomegalovirus ở một số cơ quan.
  • Một số nhiễm khuẩn, nấm hoặc ký sinh trùng nghiêm trọng khác.

Ngoài nhiễm trùng cơ hội, người nhiễm HIV giai đoạn nặng còn có nguy cơ mắc một số bệnh ung thư liên quan đến suy giảm miễn dịch, trong đó có sarcoma Kaposi và một số loại lymphoma.

Mức độ nguy cơ phụ thuộc vào số lượng CD4, tải lượng HIV, tình trạng điều trị ARV, các bệnh mắc kèm và nhiều yếu tố khác.

CD4 dưới 200 tế bào/mm³ có ý nghĩa gì?

CD4 là một loại tế bào lympho T đóng vai trò quan trọng trong hệ thống miễn dịch và là một trong những chỉ số được sử dụng để đánh giá tình trạng miễn dịch ở người nhiễm HIV.

Ở người nhiễm HIV, số lượng CD4 có xu hướng giảm khi bệnh tiến triển nếu virus không được kiểm soát. Khi CD4 giảm xuống dưới 200 tế bào/mm³, khả năng chống lại một số tác nhân gây bệnh bị suy giảm nghiêm trọng và nguy cơ mắc bệnh nhiễm trùng cơ hội tăng lên. WHO cũng sử dụng ngưỡng này để xác định bệnh HIV tiến triển ở người lớn và thanh thiếu niên.

Tuy nhiên, chỉ một kết quả CD4 không thể phản ánh toàn bộ tình trạng sức khỏe của người bệnh. Bác sĩ còn cần xem xét tải lượng HIV, triệu chứng lâm sàng, các bệnh mắc kèm và quá trình điều trị.

AIDS có phải là giai đoạn “không thể điều trị” hay không?

Đây là một quan niệm cần được điều chỉnh.

AIDS là giai đoạn rất nặng của nhiễm HIV nhưng không có nghĩa người bệnh không còn cơ hội điều trị.

Thuốc ARV không loại bỏ hoàn toàn HIV khỏi cơ thể nhưng có khả năng ức chế sự nhân lên của virus. Khi điều trị đúng phác đồ và tuân thủ tốt, tải lượng HIV có thể giảm xuống mức không phát hiện được, hệ miễn dịch có thể được cải thiện và nguy cơ mắc nhiều biến chứng liên quan HIV giảm đáng kể.

WHO hiện xác định HIV là một tình trạng bệnh mạn tính có thể kiểm soát nếu người bệnh được chẩn đoán, điều trị và chăm sóc hiệu quả.

Ngay cả người có bệnh HIV tiến triển vẫn cần được tiếp cận điều trị ARV và các biện pháp dự phòng, chẩn đoán, điều trị nhiễm trùng cơ hội cũng như các bệnh lý liên quan. WHO đã ban hành hướng dẫn riêng về quản lý bệnh HIV tiến triển nhằm giảm biến chứng và tử vong.

Do đó, không nên khẳng định AIDS luôn chỉ kéo dài dưới 2 năm. Khoảng thời gian này từng được đề cập trong các tài liệu cũ đối với người không được điều trị, nhưng ngày nay tiên lượng phụ thuộc rất nhiều vào việc người bệnh được phát hiện ở thời điểm nào, có điều trị ARV hay không, đáp ứng điều trị, tình trạng miễn dịch và các bệnh mắc kèm.

Người nhiễm HIV cần làm gì để hạn chế tiến triển thành AIDS?

Điều quan trọng nhất là phát hiện HIV sớm và điều trị ARV càng sớm càng tốt theo chỉ định của cơ sở y tế.

Người nhiễm HIV cần:

  • Điều trị ARV theo đúng phác đồ được bác sĩ chỉ định.
  • Uống thuốc đều đặn, không tự ý ngừng hoặc thay đổi thuốc.
  • Tái khám và xét nghiệm tải lượng HIV theo lịch hẹn.
  • Theo dõi số lượng CD4 khi bác sĩ chỉ định.
  • Chủ động phát hiện và điều trị sớm các nhiễm trùng hoặc bệnh lý bất thường.
  • Thực hiện các biện pháp dự phòng nhiễm trùng cơ hội khi có chỉ định.
  • Duy trì chế độ dinh dưỡng và sinh hoạt phù hợp.
  • Thông báo với bác sĩ về các thuốc, thực phẩm bổ sung hoặc bệnh lý đang mắc để được đánh giá tương tác và nguy cơ phù hợp.

Một trong những mục tiêu quan trọng của điều trị HIV hiện nay là duy trì tải lượng virus ở mức thấp/không phát hiện và phục hồi, bảo vệ chức năng miễn dịch, từ đó giúp người bệnh duy trì sức khỏe lâu dài. WHO cho biết điều trị ARV hiệu quả có thể giúp người nhiễm HIV sống lâu và khỏe mạnh.

Khi nào người nhiễm HIV cần đến bệnh viện?

Người đang sống chung với HIV cần được khám sớm nếu xuất hiện các dấu hiệu như sốt kéo dài, ho kéo dài, khó thở, tiêu chảy kéo dài, sụt cân nhanh, đau đầu dữ dội, rối loạn ý thức, nhìn mờ, tổn thương da hoặc niêm mạc bất thường, nhiễm trùng tái diễn hoặc bất kỳ triệu chứng nào diễn biến nặng.

Đặc biệt, người có CD4 thấp hoặc đã được chẩn đoán bệnh HIV tiến triển cần được bác sĩ theo dõi chặt chẽ vì nguy cơ nhiễm trùng cơ hội và các biến chứng nghiêm trọng cao hơn. WHO nhấn mạnh người mắc bệnh HIV tiến triển vẫn có nguy cơ tử vong đáng kể, nhất là khi CD4 càng thấp, vì vậy việc tiếp cận điều trị và chăm sóc toàn diện là rất quan trọng.

Tóm lại

AIDS là giai đoạn tiến triển nhất của nhiễm HIV, xảy ra khi hệ miễn dịch bị suy giảm nghiêm trọng. Ở người lớn và thanh thiếu niên, CD4 dưới 200 tế bào/mm³ hoặc xuất hiện bệnh lý chỉ điểm AIDS có thể được sử dụng để xác định AIDS.

Tuy nhiên, nhiễm HIV không đồng nghĩa với AIDS và AIDS cũng không nên được xem là một “bản án tử hình”. Điều trị ARV hiện nay có thể kiểm soát HIV, giúp giảm tải lượng virus, cải thiện chức năng miễn dịch và hạn chế các biến chứng. Phát hiện sớm, điều trị đúng và tuân thủ thuốc là những yếu tố đặc biệt quan trọng để ngăn HIV tiến triển đến giai đoạn bệnh nặng.