Chóng mặt, buồn nôn là tình trạng khá thường gặp và có thể xuất hiện do nhiều nguyên nhân, từ những rối loạn tiền đình tương đối lành tính đến các bệnh lý cần được xử trí y tế. Vì vậy, khi đột ngột chóng mặt kèm buồn nôn, điều quan trọng không phải là tìm cách làm hết triệu chứng thật nhanh mà trước tiên cần đảm bảo an toàn, nhận biết dấu hiệu bất thường và xác định nguyên nhân.
Chóng mặt buồn nôn là biểu hiện như thế nào?
Chóng mặt không đơn thuần là cảm giác mệt hoặc choáng. Một số người có cảm giác mọi vật xung quanh đang quay, bản thân đang xoay tròn hoặc mất phương hướng. Người bệnh cũng có thể cảm thấy chao đảo, đi không vững, mất thăng bằng hoặc khó đứng lâu.
Khi cơn chóng mặt kích thích hệ thống tiền đình, người bệnh có thể xuất hiện đồng thời buồn nôn, nôn, vã mồ hôi, đau đầu, ù tai hoặc mệt mỏi.
Hệ thống giữ thăng bằng của cơ thể có sự phối hợp giữa mắt, cơ quan tiền đình ở tai trong và hệ thần kinh trung ương. Bất thường ở bất kỳ thành phần nào trong hệ thống này đều có thể gây chóng mặt.
Do đó, chóng mặt buồn nôn chỉ là triệu chứng chứ không phải một chẩn đoán bệnh cụ thể.
Chóng mặt buồn nôn có thể do những nguyên nhân nào?
1. Chóng mặt tư thế kịch phát lành tính
Đây là một nguyên nhân thường gặp của chóng mặt. Cơn chóng mặt thường xuất hiện khi người bệnh thay đổi tư thế đầu như xoay người, quay đầu, cúi xuống, ngửa cổ hoặc chuyển từ nằm sang ngồi.
Đặc điểm khá điển hình là cảm giác xoay tròn xuất hiện đột ngột, kéo dài ngắn rồi giảm dần khi người bệnh nằm yên. Buồn nôn hoặc nôn có thể xuất hiện trong cơn.
Nguyên nhân liên quan đến sự dịch chuyển bất thường của các tinh thể nhỏ trong hệ thống ống bán khuyên của tai trong, từ đó gửi tín hiệu không phù hợp về vị trí cơ thể lên não.
2. Rối loạn hoặc tổn thương hệ tiền đình
Các bệnh lý liên quan đến tai trong và dây thần kinh tiền đình có thể gây chóng mặt kéo dài, kèm buồn nôn, nôn, mất thăng bằng. Một số trường hợp có thể xuất hiện ù tai hoặc thay đổi thính lực.
Ngoài ra, bệnh Ménière, viêm thần kinh tiền đình, viêm mê đạo hoặc các tổn thương vùng tai trong cũng có thể gây những triệu chứng tương tự.
3. Hạ huyết áp hoặc thay đổi huyết áp
Một số người bị choáng, hoa mắt, chóng mặt khi đứng dậy quá nhanh sau khi nằm hoặc ngồi lâu. Đây có thể liên quan đến tình trạng hạ huyết áp tư thế.
Ngược lại, huyết áp tăng rất cao, đặc biệt khi đi kèm đau đầu dữ dội, rối loạn ý thức hoặc triệu chứng thần kinh, cũng cần được đánh giá y tế sớm.
4. Đau đầu migraine
Chóng mặt và buồn nôn có thể xuất hiện cùng migraine. Người bệnh có thể đồng thời đau đầu, nhạy cảm với ánh sáng hoặc âm thanh, mệt mỏi và khó chịu.
Không phải trường hợp chóng mặt kèm đau đầu nào cũng là migraine, vì vậy nếu triệu chứng xuất hiện lần đầu, khác thường hoặc dữ dội, người bệnh nên được bác sĩ đánh giá.
5. Mất nước, hạ đường huyết hoặc cơ thể suy kiệt
Nhịn đói kéo dài, ăn uống không đầy đủ, mất nước do sốt, tiêu chảy, nôn nhiều, làm việc quá sức hoặc thiếu ngủ có thể khiến cơ thể suy yếu và xuất hiện cảm giác choáng, chóng mặt, buồn nôn.
Trong những trường hợp này, việc nghỉ ngơi, bổ sung nước và ăn uống phù hợp có thể giúp cải thiện nếu nguyên nhân thực sự chỉ liên quan đến các yếu tố trên.
6. Tác dụng không mong muốn của thuốc
Một số thuốc có thể gây chóng mặt, buồn nôn, buồn ngủ hoặc ảnh hưởng đến khả năng giữ thăng bằng. Nguy cơ có thể tăng khi người bệnh mới bắt đầu thuốc, thay đổi liều hoặc sử dụng đồng thời nhiều loại thuốc.
Vì vậy, nếu triệu chứng xuất hiện sau khi dùng một thuốc mới, người bệnh nên thông báo cho bác sĩ hoặc dược sĩ thay vì tự ý ngừng hoặc đổi thuốc.
7. Các bệnh lý thần kinh và mạch máu não
Một số bệnh lý của não, đặc biệt ở vùng tiểu não và thân não, có thể biểu hiện bằng chóng mặt, buồn nôn hoặc mất thăng bằng. Trong một số trường hợp, chóng mặt có thể là biểu hiện sớm của đột quỵ.
Đặc biệt cần lưu ý nếu cơn chóng mặt xuất hiện đột ngột và khác hẳn những lần trước, kéo dài hoặc không giảm khi nghỉ ngơi, nhất là ở người lớn tuổi hoặc có các yếu tố nguy cơ tim mạch như tăng huyết áp, rối loạn nhịp tim, hút thuốc lá.
Khi đang chóng mặt buồn nôn nên làm gì?
Câu hỏi “chóng mặt buồn nôn nên làm gì?” được bác sĩ trả lời trước hết là: hãy ngừng hoạt động và đảm bảo an toàn.
1. Ngồi hoặc nằm xuống ngay
Khi chóng mặt xuất hiện, không cố đứng hoặc đi lại nếu cảm thấy mất thăng bằng.
Nên ngồi hoặc nằm ở nơi an toàn, tránh cầu thang, ban công, nhà tắm hoặc những nơi có nguy cơ té ngã.
Nếu cảm giác quay cuồng tăng khi xoay đầu, nên giữ đầu tương đối ổn định và hạn chế các động tác đột ngột.
2. Không tự lái xe
Trong thời gian còn chóng mặt, người bệnh không nên lái xe, đi xe đạp, vận hành máy móc, leo cao hoặc thực hiện công việc đòi hỏi khả năng giữ thăng bằng.
Ngay cả khi cơn chóng mặt đã giảm, nếu vẫn còn cảm giác lâng lâng hoặc mất thăng bằng thì cũng không nên trở lại các hoạt động nguy hiểm quá sớm. Nguy cơ đáng lưu ý nhất trong cơn chóng mặt là té ngã và tai nạn.
3. Hạn chế xoay đầu và thay đổi tư thế đột ngột
Không nên bật dậy ngay sau khi nằm lâu. Hãy chuyển từ nằm sang ngồi một cách từ từ, chờ cơ thể ổn định rồi mới đứng lên.
Tương tự, nên tránh quay đầu nhanh, cúi hoặc ngửa cổ đột ngột khi đang có triệu chứng.
Đối với người thường bị chóng mặt khi thay đổi tư thế, việc thực hiện các động tác chậm rãi có thể giúp hạn chế kích thích hệ tiền đình.
4. Hít thở chậm và bình tĩnh
Chóng mặt đột ngột dễ khiến người bệnh hoảng sợ. Lo lắng có thể làm cảm giác khó chịu trở nên rõ rệt hơn.
Có thể nhắm mắt, giữ tư thế an toàn và hít vào, thở ra chậm rãi. Không nên cố gắng đi lại để “đẩy lùi” cơn chóng mặt.
5. Bổ sung nước nếu nghi ngờ mất nước
Nếu trước đó người bệnh ra nhiều mồ hôi, sốt, tiêu chảy, nôn ói hoặc uống ít nước, có thể bổ sung nước từng ngụm nhỏ.
Nếu đang buồn nôn nhiều, không nên uống một lượng lớn nước cùng lúc vì có thể kích thích nôn thêm.
Trường hợp nôn liên tục, không uống được nước hoặc có biểu hiện mất nước cần được thăm khám.
6. Ăn nhẹ nếu đang đói và không có chống chỉ định
Nếu người bệnh bỏ bữa lâu, cảm giác chóng mặt xuất hiện trong tình trạng đói và vẫn tỉnh táo, có thể ăn một lượng nhỏ thức ăn dễ tiêu.
Tuy nhiên, không nên mặc định mọi trường hợp chóng mặt là do “hạ đường huyết”. Người bệnh đái tháo đường đang sử dụng thuốc hạ đường huyết cần đặc biệt lưu ý nguy cơ hạ đường huyết và nên kiểm tra đường huyết nếu có điều kiện.
Có nên tự uống thuốc khi chóng mặt buồn nôn?
Không nên tự ý dùng thuốc chống chóng mặt hoặc thuốc chống nôn khi chưa xác định nguyên nhân.
Điều trị chóng mặt phụ thuộc vào nguyên nhân. Một số trường hợp cần thuốc để kiểm soát triệu chứng trong giai đoạn cấp, nhưng những trường hợp khác lại cần điều trị nguyên nhân hoặc phục hồi chức năng tiền đình.
Đặc biệt, một số thuốc tác động lên thần kinh có thể gây buồn ngủ, lừ đừ và làm giảm khả năng phản ứng. Vì vậy, người bệnh không nên tự mua thuốc chỉ dựa trên triệu chứng.
Nếu chóng mặt liên quan đến chóng mặt tư thế kịch phát lành tính, bác sĩ có thể chỉ định các nghiệm pháp tái định vị nhằm đưa các tinh thể trong tai trong về vị trí phù hợp. Một số bài tập phục hồi tiền đình cũng có thể được hướng dẫn tùy từng trường hợp.
Không nên tự thực hiện các nghiệm pháp tiền đình nếu chưa được xác định đúng nguyên nhân, đặc biệt ở người có bệnh lý cột sống cổ, tiền sử chấn thương hoặc các vấn đề thần kinh.
Khi nào chóng mặt buồn nôn cần đi cấp cứu?
Không nên chỉ nằm nghỉ tại nhà nếu chóng mặt đi kèm một trong những dấu hiệu bất thường sau:
- Méo miệng, yếu hoặc tê một bên tay chân.
- Nói khó, nói không rõ, khó hiểu lời người khác.
- Nhìn đôi hoặc đột ngột thay đổi thị lực.
- Không thể đứng hoặc đi lại do mất thăng bằng nghiêm trọng.
- Đau đầu dữ dội xuất hiện đột ngột hoặc khác hoàn toàn những cơn đau đầu trước đây.
- Lú lẫn, buồn ngủ bất thường, co giật hoặc mất ý thức.
- Đau ngực, khó thở, tim đập bất thường hoặc ngất.
- Chóng mặt xuất hiện sau chấn thương đầu.
- Nôn ói liên tục, không thể uống nước.
- Chóng mặt kéo dài, ngày càng nặng hoặc không cải thiện khi nghỉ ngơi.
Đặc biệt, chóng mặt xuất hiện đột ngột cùng các biểu hiện thần kinh như yếu liệt, nói khó, nhìn đôi hoặc rối loạn ý thức có thể liên quan đến bệnh lý thần kinh cấp tính và cần được cấp cứu kịp thời.
Không nên tự lái xe đến bệnh viện trong những trường hợp này.
Người thường xuyên chóng mặt buồn nôn nên đi khám khi nào?
Nếu chóng mặt buồn nôn tái diễn nhiều lần, người bệnh nên đi khám để tìm nguyên nhân thay vì chỉ dùng thuốc mỗi khi xuất hiện triệu chứng.
Đặc biệt cần khám khi:
- Cơn chóng mặt xuất hiện ngày càng thường xuyên.
- Triệu chứng kéo dài hoặc ảnh hưởng đến công việc, sinh hoạt.
- Chóng mặt xuất hiện lần đầu ở người lớn tuổi.
- Cơn mới xuất hiện nhưng có tính chất khác với những lần trước.
- Có ù tai, giảm thính lực hoặc cảm giác đầy tai.
- Có đau đầu tái diễn.
- Đang điều trị tăng huyết áp, bệnh tim mạch, đái tháo đường hoặc các bệnh lý thần kinh.
- Triệu chứng xuất hiện sau khi bắt đầu sử dụng một loại thuốc mới.
Việc thăm khám giúp bác sĩ khai thác đặc điểm cơn chóng mặt, thời điểm xuất hiện, yếu tố làm tăng hoặc giảm triệu chứng, các biểu hiện đi kèm và tiền sử bệnh. Tùy trường hợp, bác sĩ có thể kiểm tra huyết áp, đường huyết, thần kinh, tai – tiền đình và chỉ định thêm xét nghiệm hoặc chẩn đoán hình ảnh khi cần thiết.
Làm thế nào để hạn chế tái phát chóng mặt buồn nôn?
Không phải tất cả nguyên nhân chóng mặt đều có thể phòng ngừa hoàn toàn, nhưng một số thói quen có thể giúp giảm nguy cơ xuất hiện hoặc làm nặng triệu chứng:
Thứ nhất, ngủ đủ và nghỉ ngơi hợp lý. Thiếu ngủ, làm việc quá sức và căng thẳng kéo dài có thể khiến cơ thể dễ xuất hiện cảm giác mệt mỏi, đau đầu và khó chịu.
Thứ hai, uống đủ nước và duy trì chế độ ăn cân đối. Không nên thường xuyên bỏ bữa hoặc để cơ thể mất nước.
Thứ ba, hạn chế rượu bia và chất kích thích. Người thường xuyên chóng mặt nên hạn chế các yếu tố có thể làm triệu chứng nặng hơn.
Thứ tư, thay đổi tư thế từ từ. Đặc biệt khi thức dậy vào buổi sáng, nên ngồi dậy chậm, giữ tư thế ổn định trước khi đứng lên.
Thứ năm, phòng tránh té ngã. Nhà ở nên có lối đi thông thoáng; người thường xuyên chóng mặt cần thận trọng khi sử dụng cầu thang, nhà tắm và những khu vực trơn trượt.
Thứ sáu, điều trị tốt các bệnh lý nền. Người có tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn nhịp tim hoặc bệnh lý thần kinh cần tuân thủ kế hoạch điều trị và tái khám theo hướng dẫn.
Bác sĩ giải đáp: Chóng mặt buồn nôn nên làm gì?
Nếu chỉ xuất hiện một cơn chóng mặt nhẹ, đặc biệt liên quan đến thay đổi tư thế và không có dấu hiệu bất thường khác, người bệnh nên dừng hoạt động, ngồi hoặc nằm ở nơi an toàn, hạn chế xoay đầu, thay đổi tư thế từ từ và theo dõi diễn biến.
Tuy nhiên, không nên xem mọi trường hợp chóng mặt buồn nôn là rối loạn tiền đình hoặc tự mua thuốc điều trị. Triệu chứng này có thể bắt nguồn từ nhiều nguyên nhân khác nhau, trong đó có những bệnh lý cần được chẩn đoán và xử trí sớm.
Nếu chóng mặt xuất hiện đột ngột, dữ dội, kéo dài, tái diễn thường xuyên hoặc đi kèm yếu liệt, nói khó, nhìn đôi, đau đầu dữ dội, ngất, đau ngực, khó thở hay nôn ói liên tục, người bệnh cần đến cơ sở y tế để được đánh giá kịp thời.
Điều quan trọng nhất là xác định nguyên nhân gây chóng mặt thay vì chỉ tìm cách làm giảm triệu chứng. Khi được chẩn đoán đúng, bác sĩ mới có thể lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp và giúp hạn chế nguy cơ tái phát.