Câu hỏi: “Thưa bác sĩ, người nhiễm HIV đang uống thuốc ARV thì có còn lây HIV cho người khác không? Nếu tải lượng virus thấp hoặc không phát hiện được thì quan hệ với bạn tình có lây không?”
Bác sĩ giải đáp:
Đây là một trong những thắc mắc rất thường gặp ở người sống chung với HIV và bạn tình của họ. Câu trả lời là: người nhiễm HIV uống ARV vẫn cần được theo dõi tải lượng virus, bởi chỉ uống thuốc thôi chưa đủ để kết luận nguy cơ lây truyền đã bằng không.
Khi người bệnh điều trị ARV đều đặn, đáp ứng tốt và đạt được tải lượng HIV dưới ngưỡng phát hiện, đồng thời duy trì ổn định, nguy cơ lây truyền HIV qua đường tình dục được chứng minh là bằng không. Đây chính là nguyên tắc K=K (Không phát hiện = Không lây truyền), hay U=U (Undetectable = Untransmittable).
ARV là gì và có tác dụng như thế nào?
ARV là tên gọi chung của các thuốc kháng retrovirus được sử dụng để điều trị HIV. Thuốc không loại bỏ hoàn toàn HIV ra khỏi cơ thể nhưng có tác dụng ức chế quá trình nhân lên của virus, từ đó làm giảm lượng HIV trong máu xuống rất thấp.
Khi điều trị hiệu quả, tải lượng HIV giảm mạnh, hệ miễn dịch được bảo vệ tốt hơn và người bệnh có thể duy trì sức khỏe lâu dài. Điều trị ARV cũng có vai trò quan trọng trong việc phòng ngừa lây truyền HIV cho người khác.
Vì vậy, người được chẩn đoán nhiễm HIV cần được tiếp cận điều trị càng sớm càng tốt và duy trì thuốc theo đúng phác đồ của bác sĩ.
Người nhiễm HIV uống ARV có còn lây không?
Có thể còn nguy cơ nếu tải lượng virus chưa được ức chế đầy đủ.
Điều quan trọng không phải chỉ là người bệnh “có uống ARV hay không”, mà là điều trị có đạt hiệu quả hay chưa và tải lượng HIV hiện tại ở mức nào.
Có thể hiểu đơn giản:
- Người nhiễm HIV chưa điều trị hoặc điều trị không hiệu quả, tải lượng virus có thể còn cao và vẫn có khả năng truyền HIV.
- Người đang điều trị ARV nhưng bỏ thuốc, uống thuốc không đều hoặc điều trị không đáp ứng, tải lượng virus có thể tăng trở lại và nguy cơ lây truyền có thể xuất hiện.
- Người điều trị ARV đều đặn, đáp ứng tốt và đạt tải lượng HIV dưới ngưỡng phát hiện, duy trì ổn định, sẽ không truyền HIV cho bạn tình qua đường tình dục.
Do đó, không nên chỉ dựa vào việc một người nói rằng họ “đang uống ARV” để xác định có lây HIV hay không. Cần căn cứ vào kết quả xét nghiệm tải lượng HIV và quá trình tuân thủ điều trị.
K=K là gì?
K=K có nghĩa là “Không phát hiện = Không lây truyền”. Trong tiếng Anh, khái niệm tương ứng là U=U – Undetectable = Untransmittable.
Theo các bằng chứng khoa học hiện nay, người sống chung với HIV nếu điều trị ARV hiệu quả và duy trì tải lượng virus ở mức không phát hiện được thì không có nguy cơ truyền HIV cho bạn tình qua quan hệ tình dục.
Các nghiên cứu trên những cặp đôi mà một người nhiễm HIV và người còn lại không nhiễm HIV cũng ghi nhận không có trường hợp lây truyền HIV qua đường tình dục khi người nhiễm HIV duy trì tình trạng ức chế virus theo tiêu chuẩn nghiên cứu.
Đây là một tiến bộ rất quan trọng trong điều trị HIV. ARV không chỉ giúp bảo vệ sức khỏe người bệnh mà còn trở thành một biện pháp dự phòng lây truyền HIV hiệu quả.
Tải lượng HIV dưới 200 bản sao/mL có ý nghĩa gì?
Tải lượng virus là chỉ số cho biết lượng HIV có trong một thể tích máu nhất định, thường được biểu thị bằng số bản sao HIV RNA/mL máu.
Trong nhiều hướng dẫn và bằng chứng khoa học, mức dưới 200 bản sao/mL được sử dụng để xác định tình trạng ức chế virus ở mức mà nguy cơ lây truyền HIV qua đường tình dục được xem là không có. CDC nêu rõ rằng người nhiễm HIV đạt và duy trì tải lượng dưới 200 bản sao/mL nhờ điều trị ARV có nguy cơ thực tế bằng không đối với lây truyền HIV qua đường tình dục.
Tuy nhiên, cần hiểu rằng “đang uống ARV” không đồng nghĩa với “đã đạt K=K”.
Người bệnh cần xét nghiệm tải lượng HIV theo lịch hẹn để bác sĩ đánh giá hiệu quả điều trị. Nếu kết quả chưa đạt mục tiêu hoặc virus tăng trở lại, bác sĩ có thể cần đánh giá việc tuân thủ thuốc, tương tác thuốc, tình trạng kháng thuốc hoặc những yếu tố khác ảnh hưởng đến hiệu quả điều trị.
Vì sao phải uống ARV đều đặn?
HIV có khả năng nhân lên nhanh chóng nếu không được kiểm soát. Khi người bệnh tự ý ngừng thuốc hoặc dùng thuốc không đúng phác đồ, tải lượng virus có thể tăng trở lại.
Việc điều trị không đều cũng có thể tạo điều kiện cho HIV phát triển tình trạng kháng thuốc, khiến phác đồ hiện tại kém hiệu quả và làm việc kiểm soát virus trở nên khó khăn hơn.
Vì vậy, người nhiễm HIV cần:
- Uống thuốc đúng liều, đúng giờ theo hướng dẫn.
- Không tự ý ngừng ARV khi cảm thấy sức khỏe đã ổn định.
- Không tự giảm liều hoặc thay đổi thuốc.
- Tái khám và xét nghiệm tải lượng HIV theo lịch.
- Thông báo cho bác sĩ nếu gặp tác dụng phụ hoặc gặp khó khăn trong việc duy trì điều trị.
- Trao đổi với nhân viên y tế nếu quên nhiều liều hoặc đã ngừng thuốc.
Điều trị ARV cần được duy trì lâu dài. Việc đạt tải lượng virus không phát hiện được là một mục tiêu quan trọng, nhưng không có nghĩa là HIV đã được loại bỏ khỏi cơ thể và người bệnh có thể tự ngừng thuốc.
Nếu tải lượng HIV không phát hiện thì quan hệ tình dục có lây HIV không?
Nếu người nhiễm HIV uống ARV đúng phác đồ, đạt và duy trì tải lượng virus không phát hiện được thì HIV không lây truyền qua đường tình dục.
Đây là nội dung cốt lõi của K=K.
Điều này đã được các tổ chức y tế lớn trên thế giới khẳng định dựa trên nhiều nghiên cứu. WHO cho biết người sống chung với HIV đang điều trị ARV và có tải lượng virus không phát hiện được sẽ không truyền HIV cho bạn tình qua quan hệ tình dục.
Tuy nhiên, điều kiện quan trọng là tải lượng virus phải được kiểm soát và duy trì, chứ không chỉ dựa vào việc đang sử dụng thuốc.
Nếu người bệnh mới bắt đầu ARV, chưa có kết quả tải lượng virus xác nhận đáp ứng điều trị hoặc không chắc chắn về tình trạng ức chế virus, cần trao đổi với bác sĩ để được tư vấn biện pháp phòng ngừa phù hợp.
K=K có áp dụng cho tất cả các đường lây HIV không?
Đây là điểm cần đặc biệt lưu ý.
K=K chủ yếu được áp dụng với lây truyền HIV qua đường tình dục. Không nên hiểu rằng một người có tải lượng virus không phát hiện thì HIV hoàn toàn không thể lây theo bất kỳ con đường nào.
Ví dụ, đối với dùng chung kim tiêm hoặc dụng cụ tiêm chích, điều trị ARV và tải lượng virus thấp có thể làm giảm nguy cơ lây truyền, nhưng bằng chứng không đủ để khẳng định nguy cơ bằng không như đối với lây truyền qua đường tình dục.
Đối với mẹ truyền HIV cho con, điều trị ARV giúp giảm nguy cơ xuống rất thấp nhưng việc phòng ngừa lây truyền từ mẹ sang con cần một chương trình chăm sóc riêng, bao gồm điều trị cho mẹ, theo dõi tải lượng virus, chăm sóc trong thai kỳ và khi sinh, cùng các biện pháp dành cho trẻ theo chỉ định chuyên môn.
Vì vậy, không nên diễn giải K=K thành “người nhiễm HIV không thể lây HIV trong mọi hoàn cảnh”.
Người nhiễm HIV có thể kết hôn và sinh con không?
Có.
Với sự phát triển của điều trị HIV hiện nay, người sống chung với HIV có thể xây dựng gia đình và sinh con. Điều quan trọng là được quản lý và điều trị HIV đúng chuyên môn, duy trì tải lượng virus ở mức thấp hoặc không phát hiện và được theo dõi trong suốt quá trình chuẩn bị mang thai, thai kỳ và sinh con.
Điều trị ARV hiệu quả giúp giảm đáng kể nguy cơ truyền HIV từ mẹ sang con. Vì vậy, phụ nữ nhiễm HIV có mong muốn mang thai cần được tư vấn sớm tại cơ sở y tế có chuyên môn về HIV và sản khoa để xây dựng kế hoạch phù hợp.
Uống ARV rồi có cần dùng bao cao su nữa không?
Nếu người nhiễm HIV đã đạt và duy trì tải lượng virus không phát hiện được, HIV không truyền qua đường tình dục. Tuy nhiên, bao cao su vẫn có giá trị trong việc phòng ngừa các bệnh lây truyền qua đường tình dục khác như lậu, giang mai, chlamydia, herpes sinh dục và một số nhiễm trùng khác.
ARV điều trị HIV không phòng ngừa các bệnh lây truyền qua đường tình dục khác. Vì vậy, tùy hoàn cảnh của từng cặp đôi, bác sĩ có thể tư vấn kết hợp nhiều biện pháp bảo vệ sức khỏe tình dục.
Khi nào người nhiễm HIV cần đặc biệt lưu ý nguy cơ lây truyền?
Cần trao đổi với cơ sở điều trị nếu người bệnh:
- Mới bắt đầu điều trị ARV và chưa được đánh giá tải lượng virus.
- Tải lượng HIV vẫn còn phát hiện được hoặc tăng trở lại.
- Quên thuốc nhiều lần hoặc uống thuốc không đều.
- Tự ý ngừng ARV.
- Có kết quả xét nghiệm cho thấy điều trị chưa đạt mục tiêu.
- Nghi ngờ thuốc không còn hiệu quả hoặc có khả năng kháng thuốc.
- Không biết kết quả tải lượng HIV gần đây.
- Có các tình huống phơi nhiễm liên quan đến máu hoặc dùng chung dụng cụ tiêm chích.
Trong những trường hợp này, không nên tự đánh giá nguy cơ dựa trên triệu chứng hoặc cảm giác sức khỏe. Cần được bác sĩ HIV/AIDS đánh giá và chỉ định xét nghiệm phù hợp.
Nếu bạn tình nhiễm HIV đang uống ARV thì có cần xét nghiệm HIV không?
Nếu một người có quan hệ tình dục với người nhiễm HIV, việc xét nghiệm HIV và tư vấn dự phòng vẫn cần được thực hiện dựa trên hoàn cảnh cụ thể, đặc biệt khi chưa biết chắc tải lượng virus của người nhiễm HIV đã được ức chế và duy trì hay chưa.
Nếu vừa xảy ra một tình huống có khả năng phơi nhiễm HIV, cần đến cơ sở y tế càng sớm càng tốt để được đánh giá PEP – điều trị dự phòng sau phơi nhiễm. PEP có thời điểm sử dụng hiệu quả nhất khi được bắt đầu sớm sau phơi nhiễm, vì vậy không nên chờ xuất hiện triệu chứng mới đi khám.
Bác sĩ kết luận
Người nhiễm HIV uống ARV không có nghĩa là ngay lập tức không còn khả năng lây truyền HIV. Điều quan trọng là thuốc phải kiểm soát được virus và người bệnh phải đạt, đồng thời duy trì tải lượng HIV dưới ngưỡng phát hiện.
Khi người nhiễm HIV điều trị ARV đúng chỉ định, duy trì tải lượng virus không phát hiện được, bằng chứng khoa học hiện nay cho thấy HIV không lây truyền qua đường tình dục. Đây là thông điệp K=K (Không phát hiện = Không lây truyền), có ý nghĩa rất lớn đối với sức khỏe người bệnh, bạn tình và cộng đồng.
Tuy nhiên, người bệnh không được tự ý ngừng ARV khi tải lượng virus đã không phát hiện. Việc duy trì điều trị và tái khám, xét nghiệm tải lượng HIV theo lịch là điều kiện quan trọng để tiếp tục kiểm soát virus.
Nếu bạn đang lo lắng vì quan hệ với người nhiễm HIV đang điều trị ARV, hãy cung cấp cho bác sĩ thời điểm quan hệ, hình thức quan hệ, tình trạng dùng bao cao su, thời gian người nhiễm HIV điều trị ARV và kết quả tải lượng virus gần nhất (nếu có). Đây là những thông tin giúp đánh giá nguy cơ và lựa chọn biện pháp dự phòng phù hợp.